It is recommended that at least one seasonal fruit ( ऋतु कालोद् भव ) be eaten every day during pregnancy.
“द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्ट् मूत्रविट् !!” (अ.ह.सू – 6/113)
According to Ayurvedic literature grapes are the best of all fruits when in season they are highly recommended. They should be washed thoroughly and soaked in salted water for a few hours before eating. In other season ‘raisins’ ( मनूके) can be consumed instead. 10-15 raisins’ at the time is ideal .They should also be soaked in water for a few hours.They nourish blood and ensure proper bowel movements.

“नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिम लघु
तृष्णा पित्तानिलहर दीपनं बस्तिशोधनम् !!”
– ( अ.हू .सू- 5/19 )

Fresh coconut water is another healthy fruit drink during pregnancy for adequate amniotic fluid in the womb coconut water is essential.
It is quite common to see that amniotic fluid suddenly decreases in the 7th or 8th month of pregnancy.coconut water is both prevention and cure in such cases. The coconut tender pulp is easy to digest, nutritious and Pacifies ‘ पित्त दोष’.
Ripe and tender coconut nourishes मांस धातू , Healthy and glowing.
Grated coconut,fresh or dried can be used in the preparation of vegetables or chutney (चटणी).

●Other fruits Apple, pomegranates, sweet oranges, swee tangerines, figs and amla can be taken during pregnancy. Figs, pomegranates and Apples nourish the blood directly .
Pomegranate – “दाडिमं द्वदं लघु स्निग्ध ग्राही रोचनदीपनम् ||”
Pomegranate nourishes heart. light to digest, appetizer, has positive effect on bowel movement .It helps to produce well formed stool,one of the best fruit in anorexia, nausea and vomiting i.e Hyperemesis gravidarum which occurs during first 3 months of pregnancy.

पालवेत (सफरचंद/Apple)
‘ रुच्यम त्यग्निशमन…|
( अ.ह्र.सू.6/133)
Apple improves the taste.its good when there is loss of appetite & taste. It also helps to pacify the increased excess digestive fire (भस्मकाग्नि).

●Sour Fruits such as oranges ,sweet limes, tangerines and amla are rich in Vitamin C and indirectly also help the development of blood.
The Pregnant lady should regularly drink half glass of undiluted orange, sweet lime or tangerines juice . The juice should have no additives .It will help nourish the ‘रसधातू’. ,encourage the proper development of the fetus and promote the production of Brest milk after delivery.

“वृषाम्लं ग्राहि रुक्षोष्ण वातश्लेष्महर लघु..!!”
कोकम सरबत – ( Kokam Sherbat)

Concentrated with water is good for the pregnant women ,to this the addition of sugar and rock salt(सैंधव) ,will help to Pacifiy पित्त दोष’ and improve digestive capacity, this will help to reduce nausea, dry renching and general loss of taste and appetite.

● Mango is one of the most well liked and nutritious fruit but if eaten it in excess it can lead to digestive imbalance and loose motion. it is best eaten with a pinch of dry ginger ( सुंठ ) powder.
Mangoes should also be soaked in water for 2-3 hours before consumption.
Raw green mangoes ( कैरी ) if taken regularly, increase पित्त in the body.
Occasionally it can be added in dal (आमटी ) or used in chutney . Tamarind should also be used occasionally during pregnancy .
Kokam and lemon can be used instead for tangy flavor in the food.
Even if pregnant women craves tamarind or raw mangoes their consumption, should be kept to minimum .

● Sour fruits – Pineapple, Strawberry , Wood Apple ( कपित्थ – कवठ), bor should only be consumed occasionally.

●Non seasonal fruits should be avoided.

● Custard apple , guava , pear, chikoo, Rose apple ( जांभुळ) and water melon may all be eaten occasionally during pregnancy .

● Papaya which is known to cause uterine contraction and which could induce miscarriage ,should never be eaten by pregnant women .

●Fresh fruit which has been cut and freshly squeezed fruit juice should both be consumed immediately, as the nutritive quality of cut fruits diminish very quickly. Fruits should be eaten during the day and not after sunset. Commercially available canned juices are best avoided,as they contain chemical preservatives.

● ‘Milk shake’ are very popular beverage, but Ayurvedic philosophy does not advocate consuming milk and fruit together. milk
Shakes during pregnancy , could be one of the reasons for the increased occurrences of allergies , weak lunges , or skin ailments , common among new born babies.

● Dry Fruits:-
Almonds are a must for the expecting women .3-4 Almonds , soaked overnight peeled ,and eaten in the morning help to improve and maintain health and also nourish the brain of developing fetus.

● One dried date – ( खारीक)- should be eaten properly everyday . OR A teaspoon of dried date powder and glass of milk should be taken everyday.

● Fresh dates can also be consumed. one or two fresh dates eaten daily with 2 teaspoon of pure homemade desi cow ghee help the fetus gain weight properly.

● Dry figs consumed directly or other being soaked in Water are good for the baby.

● Apricots (जर्दाळू) – Provide nourishment to the growing baby’s brain and may be eaten.

● Walnuts are heavy to digest but are nourishing and may be eaten occasionally.

● Cashew nuts, pistachio and charoli increase the पित्त , therefore can be consumed rarely.

वै. सुहास शिंदे
मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
📱7350314444

The post ✎ गर्भिणी परिचर्या-‘फलाहार’ (Diet During Pregnancy – Fruits ,Fruit drinks and Dry fruits )-भाग 3 appeared first on Manomay.

Vegetables – Fruit vegetables and leafy vegetables are an integral part of a balance diet .
According to Ayurvedic literature the vegetables and other things which are easily digestible and suitable for most constitution ( प्रकृती ) during pregnancy are – Bottle gourd – ( तुंबीफल / दुधी भोपळा / लौकी )

” मिष्टं तुम्बी फलं ह्रद्यं पित्तश्ल़ेष्मापहं गुरू |
वृष्यं रूचिकरं प्रोक्तं धातुपुष्टिविवर्धनात || “
( भावप्रकाश )

Bottle gourd nourishes the heart , balances पित्त and कफ दोष ., Increases – वीर्य – life energy . It is appetizing and nourishes all tissues.
It also contains vitamin B, calcium,iron . It can be consumed in various form like – vegetable , soup , salad , sweet ( हलवा ) .

● Carrots and Pumpkins ( लाल भोपळा ) contain large amounts of vitamin – A i.e carotene .

● Okra ( lady finger – भेंडी ) , ridge gourd ( दोडका) contain Calcium , iron , and vitamin – A, B, C.

● Bitter gourd ( कारली ) is rich in vitamin C . Fenugreek leaves ( मेथीची पाने ) , चवळई , तांदुळजा ,चाकवत. also rich in vitamin C.

● Spinach ( पालक ) is an excellent source of iron . It can be taken in a soup form or as a vegetable .

● Gherkin ( तोंडली ) helps a positive effect on bowel movement so that stool formed well .

● Spinach, bottle gourd , Ridge gourd, Ghosali ( घोसाळी ) are best for those who suffering from constipation ,and hard stools during pregnancy .

● Vegetables such as – sweet potato ( रताळी ) , mushrooms , corn , Elephant yam ( सुरण ) are difficult to digest , so should be avoided during pregnancy.

● Capsicum , brinjal, spring onions , cluster beans ( गवार ) ,should be used rarely as they increase ‘ पित्त’ in the body .

● Carrot or tomato juice also increase पित्त. Some things to follow before consuming vegetables.

● Its better if All vegetables are cooked in Pure Deshi Cow Ghee with cumin seeds ( जिरे ) and garnished with coriander leaves.

● All vegetables should be organically grown . Non- genetically modified , without insecticides,chemical fertilized and pesticides.

● Fresh vegetables should be well cleaned , washed with warm water and should always be cooked before eating .

● Even carrot and beetroot should also be steamed if they are to be used in salads. Avoid raw vegetables.

● During rainy season – as water contains a lot of impurities , this increases the risk of microbial and bacterial contamination in vegetables , so it’s better to avoid green leafy vegetables during rainy season .(“नित्यं तु शाकं वर्ज्ययेत्‌ …!”)

● Vegetables should not be strongly spiced or made in rich gravies . To enhance the flavor of vegetables while cooking ingredients such as – coconut , ginger , sesame seeds ( मोहरी ) , poppy seeds ( खसखस ) ,coriander powder , are good .

● Avoid using too much chili in vegetable or soup preparations. Ginger can be used instead of that .

● Preparing vegetables in pure ghee ( फोडणी ) is recommended for pregnant women .The use of too much oil can cause weight gain ( स्थौल्य ) and indigestion ( विद्ग्धाजीर्ण ) .out of wide varieties of oils – Pea nut oil ( शेंगदाणा तेल – घाणीचे ) is best for daily use . Will write about Fruits, Grains, Pulses indicated in pregnancy in upcoming article.

The post ✎ गर्भिणी परिचर्या – आहार ( Diet During pregnancy) – भाग 2 appeared first on Manomay.

“स्त्रिया ह्यापग्नगर्भायास्त्रिधा रस: प्रतिपद्दते
स्वशरीरपुष्टये,स्तन्याय,गर्भवृद्धयेच !!” – ( चरक संहिता )

Acharya Charak provide good advice regarding the the nourishment of Pregnant women and baby. Whatever the pregnant lady eats ,and is able to digest ,that nourishes the foetus inside her.
The ‘आहार रस’ of the expecting mother must fulfill three important functions –
● It should nourish the mothers body properly.
● It should help improve both quality and quantity of of breast milk.
● It should help to nourish and develop the the embryo .
So, a lack of any at the essential nutrients will result in deficiency in the foetus .This could retard it’s development and even have extreme consequences like a sudden miscarriage,premature delivery,low birth weight or a weak constitution (प्रकृती) Therefore a correctly planned diet will contribute towards preventing these problems.

Essential foods –
• Water :
Water consumed during pregnancy should be boiled for at least 15 20 min to make it germ free. Micro organisms ingested along with water that has not been boiled may deprive the body important nutrients.They prevent absorption of nutrients especially iron .The consequences could be indigestion caused due to impure drinking water is difficult to treat in pregnancy as she cannot be administered any anti parasitical medicines & heavy antibiotics .So prevention is really the only solution.
Ayurved says that a specific mixture of herbs called ‘षडंगोदक चूर्ण’ is is really good to add to water. while boiling it purifies the water, filter and increase other benefits of water as well. Another important drinking water culture recommended bye Ayurved is – ‘सुवर्ण सिद्ध जल’ – water infused with gold. It promots the development of of the brain and nervous system in the foetus.
To prepare ‘सुवर्ण सिद्ध जल’ immerse a small piece of 24 carat gold attached to a silver chain,into water that has been kept to boil.This piece of gold used should be reserved solely for this purpose only .the gold is removed after water has been boiled completely this water can then be used like normal drinking water.

• Milk:-
‘गोदुग्ध’ is the best source of naturally available protein and Calcium .It helps to develope the ‘ धातू’ (tissues) of *foetus and provides a strong foundation for its bones . Many women complain of back pain and joint pain after delivery ( *प्रसूती गत वात ). One of the commenest cause of this is low intake of calcium. Only the prevative measure is during and after pregnancy is a a cup of milk every morning and evening throughout pregnancye and even after delivery.
According to Ayurveda, milk is best to help increases life energy
(ओज) It naturally facilities the proper physical mental ,intellectual devlopment of baby . It is also an important source of vitamin B – complex and vitamin A
The milk should be pure and fresh. In commercially packed milk pasteurisation is the only proessing that can be Considered safe.Homogenised , Skimmed ,vitamin – enriched or ultraheated milk are not recommended at all.
Milk should be boiled properly before use .It should be consumed either hot or at room temperature .cold milk should be avoided .Consume milk that has its natural amount of cream. It should not be too thin . full cream milk is best but if this is too heavy to consume little water may be added to it while boiling
To avoid flatulence, heaviness in abdomen following remedy will help to consume milk without such effects – Add 1 gm of dry ginger powder (सुंठ) + 1gm vidang churn (वावडिंग) and 1/2 cup of water to 3 quarters of cup of milk.Heat this mixture over a low flame until it is reduced by 20% This type of infused milk is very easy to digest.
Many women avoid drinking milk because they are afraid of gaining weight.The deficiency arising from this for both the pregnant woman and her child will be severe since there is no substitute at all for the nutrition of milk.

Butter :-
नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्णबलाग्निकृत् !
Fresh butter has a cooling effect increase vitality, energy and enthusiasm, improve skin complexation and digestive fire.
To get these benefits 1 tablespoon of homemade butter mixed with a little Rock sugar(खडीसाखर), eaten on a daily basis onset of pregnancy. This regimen will also good for piles in pregnancy.
Buttermilk –
Many women develop hyperemesis gravidarum (कोरडी उलटी,मळमळ ) in first trimester of pregnancy and oedema( water retention) शोध during the last trimester(last 3 months) of pregnancy.Buttermilk helps to reduce swelling and as it is vata kaph pacifier ( वातकफहर) easy to digest, so it reduces vomiting and nausea.

Ghee ( गोघृत):-
” शस्तं धी स्मृति मेधाग्नि बलआयु …”
The regular intake of ghee benefits the expectant mother and these benefits are passed on to the developing baby as well .
Regular intake during pregnancy is known to help increases the baby’s- memory ,intelligence, grasping power, improve skin tone ,strengthen the sense organs, increase life energy and immunity. It is recommended that 3 to 4 tablespoon of ghee be taken with lunch and dinner everyday throughout pregnancy.It should be used during cooking as well instead of oil .That ghee should be home made from pure desi cow milk only if desi cows milk is not available then homemade ghee from buffalo milk is acceptable.will write about vegetables, sprouts ( legumes,cereals), grains indicated in pregnancy in future posts.

The post ✎ गर्भिणी परिचर्या – आहार ( Diet During pregnancy) – भाग 1 appeared first on Manomay.

✎ गर्भिणी परिचर्या – (Antenatal care in Ayurveda)

Motherhood is a boon for every woman. ‘गर्भिणी परिचर्या’ or ‘Antenatal care’ is defined as a planned programme of observation,systematic supervision & management of a pregnant woman directed towards making pregnancy, delivary,and motherhood a safe, satisfying & cherishable experience. while describing the sensitive nature of the state of the pregnancy.

आचार्य चरक says .. ” पूर्णमिव तैलपात्रं” i.e. a pregnant woman should be treated and handled as delicately as a vessel filled with oil upto it’s brim. A minimal disturbance can cause spilling & hence a catastrophe, which may devastate the well being of mother & child.

Aim & objectives of garbhini paricharya: “अनुपघाताय परिपूर्णत्वाय सुखप्रसवायच..”

● अनुपघाताय – uncomplicated pregnancy – to maintain health of mother & to avoid pregnancy related complications.
● परिपूर्णत्वाय – to facilitate helthy growth & development of baby upto full term.
● सुखप्रसवाय – Easy delivery.

● Benefits of garbhini paricharya:
1. गर्भसमये गर्भधारणा : continuation of pregnancy upto full term.
2. बल वर्ण उपचय: enhancement of strength & complexion in both the mother and baby.
3. सुखेनमार्गानुपद्यति: strengthening & lubrication of the birth canal

● काले प्रजयंति: easy,safe normal delivery at appropriate time.
● श्रेष्ठम अपत्य जनयति: healthy progeny. The factors which influence on the well being of the mother & the fetus.
● समान वायु: it is closely associated with अग्नि(digestive power), helps in the proper metabolism relating to digestion.
● अपान वायू: It’s main function is गर्भनिष्क्रमण i.e. Expulsion of fetus at full term & retension of गर्भ upto delivery.
● अग्नि The role of agni for the metabolism of the entire body,It catalyses the maternal आहार रस for nourishment of all the tissues (धातू)..Impairment in the अग्नि causes Impairment in रस & रक्तधातू & hence the successive धातू get Impaired. so there is deliterious of impact on the mother & the fetus.
● रस & रक्त धातू: The quality & quantity of आहार रस influences the formation of रस,रक्त,धातू of mother, growth of fetus & functional adequecy of breast for sucessful lactation.

“स्तन्याय स्वशरीरपुष्ट्ये गर्भ वृद्धेच!!”

मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
📱7350314444

The post गर्भिणी परिचर्या – (Antenatal care in Ayurveda) appeared first on Manomay.

✎ मलावरोध आणि तारूण्य (Constipation in young Generations)

● आयुर्वेदाने आयुष्याच्या बाल, तरूण व वृद्ध अशा अवस्था मानलेल्या असून त्यामध्ये अनुक्रमे कफ, पित्त व वात हे दोष वाढतात, असे सांगितले आहे.म्हणजे वास्तविक आयुर्वेद शास्त्राच्या दृष्टीने तारूण्या मध्ये पित्त दोष वाढत असतो.तसेच आयुर्वेदाने पित्ताचा ‘सर’ असा महत्वाचा गुण सांगितला आहे. या ‘सर’ गुणाने पित्त स्वतःच शौचाला मदत करणारे आहे. असे असेल तर मग तारुण्यात मलावरोध होऊच नये असे म्हणता येईल.परंतु तरीही तारूण्यात मलावरोधाची तक्रार दिसून येते.
याची कारणे आणि त्यावरील चिकित्सा :
● अवेळी खाणे, पिणे किंवा रात्री जागरण इत्यादी कारणांमुळे शरीरातील उष्णता प्रमाणापेक्षा अधिक वाढते. परिणामी शरीरातील स्निग्धता कमी होण्यास ही उष्णता कारणीभूत ठरते.व त्यामुळे साहजिकच पित्ताचाही स्निग्ध हा गुण कमी होऊन त्याचे ‘सरत्व’ कमी होते.आणि याचा परिणाम म्हणून मोठ्या आतड्यात रूक्षता(dryness) म्हणजेच कोरडेपणा वाढून मल पुढे ढकलण्याची आतड्याची प्रवृत्ती कमी होते .किंवा मलाला
कोरडेपणा आल्यामुळे आतड्याची नेहमीची शक्ती अपुरी पडते व मलावरोध हे लक्षण दिसून येते.
● अशावेळी स्निग्ध पण सौम्य अनुलोमन करणारी द्रव्य उपचारांसाठी वापरावीत . मुख्य म्हणजे घडलेली अपथ्ये लक्ष देऊन काळजीपूर्वक कमी करण्याचा प्रयत्न करावा .सौम्य अनुलोमन म्हणून काळा मनुका, आवळकाठी चूर्ण, बाहवा मगज अशी औषधे तूप व कोमट पाण्याबरोबर रात्री झोपताना घेतल्यास आतड्यास एक प्रकारचा स्निग्ध पणाही निर्माण होतो तसेच ही औषधे स्वभावताच: च थंड असल्यामुळे शरीरातील वाढलेली उषणातही कमी होण्यास मदत होते. स्निग्ध अशा तूपासोबत घेतल्यामुळे आतड्याची रुक्षता कमी होऊन ते पूर्वीप्रमाणे काम करू लागते आणि मलावरोधाची तक्रार दूर होते.
● तारुण्यामध्ये बऱ्याच वेळा मलावरोधाचे कारण -शरीरातील सर्वात शेवटचा पण महत्वाचा धातु जो ‘शुक्र’ यावर परिणाम झाल्यामुळे म्हणजे कमी झाल्यामुळे मलावरोध होऊ शकतो. स्वप्न दोष (night fall) ,
हस्त मैथुन(masturbation), अतिव्यवाय (frequent intercourse) या कारणांमुळे शरीरातील सर्वात महत्त्वाचा पण स्निग्ध असणारा ‘शुक्रधातू’ कमी होतो. शरीरात रूक्षता तसेच उष्णताही वाढते. शरीराची शक्तीही कमी होते. परिणामी आतड्याला हि कोरडेपणा येऊन मलावरोध होऊ शकतो.
● अशावेळी शरीराची ताकद वाढविणारे, शुक्रधातू वाढवणारे व स्निग्ध अशा प्रकारचे उपचार केल्यास लवकर बरे वाढण्यास मदत होते. अशावेळी शतावरी कल्प २/२ चमचे दुधातून दोन वेळा देणे, च्यवनप्राशावलेह , अगस्ती हरितकी लेहा सारखी रसायन औषधे वापरण्याने रुग्णास त्वरित परिणाम झालेला दिसून येतो. कमी झालेले शुक्र परत वाढले की, त्याचे उपद्रव म्हणून निर्माण झालेली मलावरोध यासारखी लक्षणे अशा औषधोपचारांनी लगेच कमी होतात.
● आज-काल तरुणांना नोकरी (career) किंवा शिक्षण या निमित्ताने मिळेल त्या गावी जाऊन राहणे भाग पडते. अशावेळी तेथील हवामान, पाणी इतर खाण्या-पिण्याच्या सवयीचा फरकही मलावरोध निर्माण करण्यास कारणीभूत ठरू शकतो. मात्र असा झालेला बदल प्रथम बऱ्याच वेळा अग्निमांद्य( पचन शक्ती कमी होणे) निर्माण करून झालेला असतो. त्यामुळे अशावेळी अग्नि (digestive fire) वाढवणारे उपचार करावे लागतात.
● भास्कर लवण चूर्ण, शिवा क्षार पाचन चूर्ण, हिंगाष्टक चूर्ण अशी औषधे १ चमचा गरम पाण्यातून जेवणावेळी घेतल्यास लवकर फायदा होतो.
● मानसिक ताण (strees) काही वेळा परीक्षा, नोकरी ,घरगुती अडचणी यामुळे मनावर येणारा ताण अशा कारणांनी ही मलावरोध होऊ शकतो. अशावेळी चिंता जास्त केली जाते. व परिणाम शरीरातील उष्णता वाढून रुक्षता वाढते. आणि आतड्यांना ही कोरडेपणा येऊन मलावष्टंभ होतो.
● अशावेळी मनावर काम करणारी औषधे द्यावी लागतात. अशावेळी जटामांसी चूर्ण, विदारीकंद चूर्ण ,शतावरी कल्प, अश्वगंधा चूर्ण, आवळकाठी चूर्ण अशा पद्धतीची औषधे घ्यावीत. सामान्यतः अर्धा चमचा प्रमाणात गरम पाणी किंवा कोमट दुधातून घेतल्यास लवकर परिणाम दिसतो.
● मलबध्दतेच्या विकाराने पिडीत तरुण जाहिरात पाहून त्यातील उपचार करून घेतात. मग त्या औषधांनी जुलाब होऊन कोठा साफ झाला ‌, अशा समजुतीने पुन्हा नेहमीप्रमाणे दीर्घकाळ सेवन केले जाते. परंतु यामुळे मलबध्दतेचा विकार वाढतच राहतो,व इतर विकार होण्याची ही शक्यता वाढते. यासाठी वैद्यकीय सल्ला घेणेच योग्य होय. कारण वैद्यास प्रकृतीचा, ऋतु मानाचा मलावरोध यांच्या कारणांचा ई. विचार करूनच औषधांची निवड करावी लागते यासाठी विशेषतः तरुणांनी या सूचनेकडे काळ जीपूर्वक लक्ष देऊन तज्ञ वैद्यांचा सल्ला घेणे योग्य होय. तसेच ऐन तारुण्यात मलावरोधासारख्या विकाराला बळी पडण्याऐवजी योग्य वेळी योग्य पद्धतीने आहार-विहार करून प्रसंगी पथ्य पाळून मलावरोध याकडे लक्ष द्यावे हेच योग्य नव्हे काय? सारके किंवा रेचके घेतल्यास मलावरोध नाहीसा होऊन बरे वाटते अशी समजूत बरोबर नाही. यामुळे उलट सर्व मळ शरीरा बाहेर जाऊन थकवा तर येतोच पण दुसऱ्या दिवशी पण मलावष्टंभ होऊन राहतो. म्हणून शास्त्रीय पद्धतीने च त्या औषधांचे सेवन करावे.
● पुण्या-मुंबईसारख्या औद्योगीकरण झालेल्या शहरांमध्ये नोकरीवर जाण्याची गडबड असते. मलप्रवृत्ती साठी वेळ जास्त लागत असल्यास तेवढा वेळ दिला जात नाही. मग लोकल किंवा बस मध्ये कुठेतरी मल वेग येतो. आणि मग वेग अडविण्याशिवाय उपाय राहत नाही,अधारणीय वेगांचे धारण होते;हे प्रकृतीच्या नियमा विरुध्द आहे. यामुळे मलावष्टंभ विकार होण्याची खात्री वाढते.आणि तरुण या तक्रारीमुळे त्रस्त होऊन जातात. यासाठी योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात आहार-विहार केल्याने असा प्रसंग उद्भवणार नाही अशी काळजी घेणे योग्य ठरते.
अशाप्रकारे तरुणांना होणाऱ्या मलावष्टंभाची कारणे, लक्षणे आणि उपचार आहेत.

मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
📱7350314444

The post मलावरोध आणि तारूण्य ( मलावष्टंभ-भाग 4 ) appeared first on Manomay.

✎ लहान मुलांमधील मलावरोध (Constipation in children)

आपल्या बाळाच्या ‘शी’ कडे आईचे आणि घरातील मोठ्या माणसांचे बारीक लक्ष असते गरजेचे आहे . दोन प्रकारचे बदल मुख्यत्वेकरून आढळतात.
एक म्हणजे जुलाब आणि दुसरे मलावरोध यापैकी जुलाबामुळे सर्वजण जास्त काळजी करू लागतात. ‘मलावरोध’ मात्र जेव्हा बरेच दिवस असतो किंवा शी च्या जागी जखम झाल्यामुळे जेव्हा त्याला खूप त्रास होतो किंवा बाळ शी च करत नाही , तेव्हा डॉक्टरांकडे दाखवले जाते. ‘मलावरोध’ म्हणजे घट्ट कडक शी होणे आणि ती होताना त्रास होणे. यामध्ये दिवसातून किती वेळा होते याला अजिबात महत्त्व नाही. बऱ्याच वेळा मूल दोन दिवसांतून एकदा शी करते पण ती मऊ असते हा मलावरोध नाही. पुष्कळ लोकांचा आपल्या मुलाने रोज ‘शी’ ही केलीच पाहिजे,ती न झाल्यास त्याच्या प्रकृतीत बिघाड होईल म्हणून त्यासाठी औषध केलेच पाहिजे असा समज असतो. अशा वेळी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय मनानेच मोठ्या माणसांमध्ये वापरण्यात येणारी औषधे, सपोझिटरीज यांचा अयोग्य व विनाकारण वापर होतो. यामुळे मुलाच्या कोठ्यास वाईट सवयी लागतात व कालांतराने अशी वेळ येते की सहज जशी शी मुलाला होईनाशी होते व त्याचेच रूपांतर मलावरोधात होते.

मलावरोधाची नेहमीची कारणे व घरगुती उपचार :-
●बाळ जर अंगावर दूध पीत असेल तर त्यास क्वचितच घट्ट किंवा कडक शी होते. याउलट वरच्या दुधावरची शी नेहमीच जरा घट्ट होते म्हणून अंगावर दूध पिणाऱ्या बाळास जर मलावरोध असेल तर लवकरात लवकर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. काहीवेळा cretinism- ‘थायरॉईड हार्मोन्स कमी होणे’ किंवा आतड्यांच्या गंभीर रोगाची प्रथम लक्षणे असतात. वेळेवर निदान झाल्यास त्याप्रमाणे उपचार करून बाळास बरे करता येते.
●वरच्या दुधामुळे जर फार घट्ट शी होत असेल तर दुधातील साखरेचे प्रमाण वाढवणे आणि 2 भूकेमध्ये पाणी पाजणे हा साधाच पण गुणकारी उपाय आहे. दूध जर फार घट्ट असेल तर त्यात पाणी घालावे.
● साधारणपणे जन्मतः निम्मे दूध निम्मे पाणी देऊन दर महिन्यात पाण्याचे प्रमाण कमी करून ४-५ महिन्यात पूर्ण दूध द्यावे. सहाव्या महिन्यानंतर टोमॅटोचा रस, फळांचा रस, पालक भाजी रस द्यावा म्हणजे बाळास मऊ शी होईल.
● हवामानातील उष्णते नुसार मुलांच्या पाण्याच्या गरजा बदलत असतात त्यानुसार त्या भागवल्या नाहीतर शी मध्ये फरक जाणवतो त्याच प्रमाणे आजारपणात- तापात या गरजा खूप वाढलेल्या असतात म्हणून तापात खड्या सारखी शी होते. मुलाला भरपूर द्रव पदार्थ (Liquid diet) देऊन हा त्रास कमी करता येतो.
●सर्दी, खोकला, जुलाब यावरील औषधे डॉ. देतात ती फार जास्त दिवस किंवा प्रमाणाबाहेर देत राहिल्यास शी घट्ट होते व नवीन त्रास सुरू होतो. मुलाला जर मलावरोधाची सवय असेल तर त्याची कल्पना डॉक्टरांना द्यावी. लहान मुलांमधील मलावरोधाचे आणखी एक कारण म्हणजे ‘उपाशी राहणे’ पोटात जर अन्न गेले नाही तर शी होणारच कशी? यासाठी औषधांची गरज नसून आहाराचे योग्य प्रमाणाची गरज आहे. पूर्ण व्यवस्थित आहार सुरू झाल्यावर ही तक्रार दूर होते.
‘शी’ च्या जागी झालेली जखम किंवा ‘फिशर’ हे एक आणखी कारण अतिशय लहान किंवा किरकोळ वाटणारी ही जखम मुलाला फार त्रास देते. पण शी करताना ही जखम फारच दुखते त्यामुळे मुल शी करायचे टाळते आणि शी आणखी कडक होते. अशी कडक शी होताना जखम आणखी तापली जाते व वाढत जाऊन दुखते हे दुष्ट चक्र सुरू राहते , अशावेळी खाण्या-पिण्यात बदल करून द्रवपदार्थाचे प्रमाण वाढवणे तसे जेवणात ‘रफेज’ म्हणजे चोथ्याचे प्रमाण वाढवून अशा गोष्टी म्हणजे – पालेभाज्या, कडधान्यांच्या साली, कोशिंबीर , पिकलेले केळे व सफरचंद.
●जखमेच्या जागी वेदना कमी करण्यासाठी ‘शतधौतघृत’ किंवा साजूक तूप लावणे व ती जागा दिवसातून दोन-तीन वेळा गरम पाण्याने शेकून गरज वाटल्यास मलावरोधावरील औषधोपचार ही घ्यावेत. क्वचित प्रसंगी एखादे वेळी लहान ऑपरेशनही करावे लागते .त्यानंतर आहारातील बदल बद्धकोष्टता होऊ नये यासाठी चालू ठेवावे लागतात.
●साधारणपणे दीड ते 2 वर्षापर्यंतच्या मुल स्वतःहून शी करत नसून ती आपोआप होणारी क्रिया असते त्यानंतर योग्य ती शिकवण, नियम लावून दिले तर मूल वेळेवर शी करेल व मलावरोध टाळता येईल.
एकदा नियमित शी होऊ लागली की प्रत्येकाने तशी थोडीफार वेळेवर अशी करण्याची सवय करून घ्यावी. एखाद्यावेळेस झाली नाही तर अस्वस्थ होऊ नये किंवा लगेच स्वतःच्या मनाने उपचार करू नये. थोडक्यात म्हणजे आहारातील चोथा आणि पाण्याचे किंवा द्रव पदार्थांचे प्रमाण आणि व्यवस्थित शिकवण सवय या आधारे या मुलांमधील नेहमीच्याच पण अवघड प्रश्नावर तुम्ही सहज मात करू शकाल.

मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
📱7350314444

The post लहान मुलांमधील मलावरोध-(मलावष्टंभ – भाग 3) appeared first on Manomay.

अधोवात ( गॅसेस )

मानवी जीवनात ‘अजीर्ण ‘ किंवा ‘पोटात गॅस धरणे’ हा सर्वांकरताच नेहमीचाच काळजीचा विषय होऊन राहिला आहे.
घरातील वयस्कर मंडळी जेवायला बसली , की ‘ मला बेताने वाढा, आता जास्त खाणे पचत नाही ‘ पोटात गॅस धरतो , असा सावध पवित्रा नेहमीच घेत असतात . अशी मंडळी चारचौघांच्या बैठकीत बसली की काही वेळा त्यांच्या पोटाच्या खालच्या भागात गॅस पकडतो.असा हा मोठ्या आठड्यातला वायू आवाज करून लगेच मोकळा होतो. परंतु काही व्यक्ती हा वायू ,अडवतात व वेगवेगळ्या लहानमोठ्या वात विकारांना जणू आमंत्रणच देतात. जगभर गॅसेस, Indigestion , भूक नसणे, पचन न होणे, अरुची ( तोंडाला चव नसणे ) पोट जास्त फुगणे ,अजीर्ण अशा विविध तक्रारी करिता अब्जावधी रुपयांची नित्य प्रचंड प्रमाणावर औषधे खपत असतात.
अजीर्णावर औषधोपचार घेण्याची वेळ येणे म्हणजे ‘ रोग्याचा आपल्या जिभेवर ताबा नसणे, हे आहे.

चिकित्सा :- काही घरगुती उपचार
● अजीर्ण असल्यास तत्काळ ‘लंघन’ करावे .( काहीही खाऊ नये ) .
●अजीर्ण , गॅसेस वारंवार होत असल्यास तोंडात लगेच आल्याचा (Ginger) तुकडा ठेवावा; व सोसेल इतपत चावून खावा.
● कोमट पाण्यात किंचित सुंठ चूर्ण मिसळून ते पाणी प्यावे.
● आले रस व लिंबू रस एकत्रित करून घ्यावे.
● पाव चमचा ओवा व चिमुटभर सैंधव मीठ एकत्रित करून घ्यावे.
● जेवणात शक्य असल्यास एरंडतेल असावे .
● गॅसेस , अपचन , अजीर्ण दीर्घकाळापासून असल्यास वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार प्रकृतीनुरूप शंख वटी, प्रवाळ पंचामृत , आरोग्यवर्धिनी, गंधर्व हरितकी .अशा औषधांचा उत्तम उपयोग होतो.
● जुनाट आजार असल्यास – ‘बस्ती , विरेचन’ अशा पंचकर्माचा वैद्यकीय सल्ल्याने उपचार करावा.
● विषेशदक्षता :- सकाळी किमान व्यायाम , सकाळी – सायंकाळी फिरून येणे, जमल्यास रात्री जेवणानंतर ही फिरणे , भुकेपेक्षा २ घास कमी खाणे , उशिरा झोप व जेवण टाळणे.
● पथ्य:- दोडका , पडवळ, घोसाळे, दुधी अशा भाज्या पुदिना – आले – लसूण युक्त चटणी . ज्वारीची भाकरी , मुगाचे वरण.
● अपथ्य:- पचनास जड असे – वाटाणा, उडीद, हरभरा, मका, पोहे, बटाटा, कांदा, रताळे यांपासून बनवलेले विविध पदार्थ, जास्त पाणी व इतर थंड पदार्थ.
● या आजारात मुख्यत्वे करून – पोटात साठलेला वायू जवळच्या मार्गाने मोकळा व्हावा आणि पोटात अजिबात अवाजवी वायू साठू नये याकरिता प्रयत्नशील रहावे. ‘संयम से स्वास्थ्य‘ हे शास्त्र वचन, पोटात गॅस धरणाऱ्या खवय्यांनी ( foody ) रुग्णांनी नेहमी लक्षात ठेवावे. वारंवार पोटात गॅस धरत असेल व शरीरात फाजील वजन, चरबी वाढत असेल तर रुग्णाने एकदातरी लिपिड प्रोफाईल- Triglyceride Cholesterol अशा रक्ताच्या चाचण्या करून घ्याव्यात.
● बऱ्याच वेळा मूळ कारण गॅस धरणे हे माहीत असूनही घाबरलेले रुग्ण -छातीत जडपणा,दुखणे असल्याने भयभीत होऊन वारंवार ECG करणे, इतर चाचण्या करणे हे घडत राहते मात्र निदान काहीच होत नाही. अशा वेळी घाबरु नये,
मानसिक स्थिती नीट ठेऊन ‘लंघन’ करावे, अवश्य फायदा होतो.

वै. सुहास शिंदे
मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
📱7350314444

The post अधोवात ( गॅसेस ) appeared first on Manomay.

केशविकार ( केसांचे आजार ) आणि आयुर्वेदीय उपचार.

केसांचा संबंध केवळ ‘अस्थि‘(Bone ) किंवा ‘मज्जा‘ ( Nervous system ) यांच्याशी नसून इतर भवघटकही या सोबत निगडित असतात हे आजपर्यंतचे रुग्ण पाहून दिसून आले.’ केश विकाराचे ‘ कारण समजले की नित्य विहारात नेहमी आढळणाऱ्या केसान बाबतच्या समस्या कशा सोडवाव्यात याचे उत्तर सापडते.

●‘रसधातू ‘ व ‘ केश’
•रससार व्यक्तींची त्वचा व रोम , केश हे सुप्रसन्न व मृदू असतात.
•हा रसधातू जर दूषित झाला तर ‘ पलित’ म्हणजे केस लवकर पिकतात.
• अति चिंता, मानसिक ताण – तणाव यांमुळे रसधातू बिघडतो.

● मेदधातू व केश :-
• मेदसार व्यक्तींचे लोम ,केस हे स्निग्ध’ असतात.
• त्यामुळे मेदधातू जर दूषित झाला तर केस कोरडे होतात. व गळू लागतात.
•व्यायामाचा अभाव , दिवसा झोपणे , चरबीयुक्त पदार्थ अतिप्रमाणात खाणे आणि अति मद्यपान यांकरणामुळे ‘ मेदधातू’ बिघडतो.

● स्वेद आणि केश :-
_ स्वेद (घाम ) यामुळे केसांचे ‘ सौकुमायं उत्तम राहते.केस मुलायम राहतात.
• ‘स्वेद’ हा मध्यम त्वचेचा स्नेह असून तो केश , रोम यांना धारण करतो.
• ‘स्वेद’ कमी झाल्यास व ‘स्वेद’- बिघडल्यास केस गळतात, केसांचे आरोग्य बिघडते.
• ‘अति संताप’ केल्याने स्वेद बिघडतो.
• ‘शीतोष्ण क्रम’ सेवनाने क्लेद बिघडतो .
शीतोष्ण क्रम म्हणजे थंड पाणी पिऊन त्यावर चहा पिणे, अर्धा तास Ac मध्ये बसून बाहेर जाणे पुन: लगेच Ac मध्ये बसणे. हॉटेल मध्ये प्रथम थंडगार पाणी पिऊन त्यावर गरमागरम उष्ण पदार्थ सेवन करणे या सर्वांमुळे केस गळतात .
• भरपेट जेवल्यानंतर व्यायाम करणे, अतिशय कडक उन्हात जाणे यामुळे केशपतन होते त्वचाविकार होतात .
• आधी उपवास करून मग भरपेट जेवण करणे यामुळेही केसांचे आरोग्य बिघडते.
• भिती, भरपूर श्रम आणि उन्हातून आल्यावर लगेच थंड पाणी पिऊ नये .
• अजीर्ण– आधीचे जेवण न पचता पुढील जेवण लगेच करणे( अध्यशन ) यामुळेही केस गळतात.
• क्लेद वाढविणारे पदार्थ– नवीन धान्य दही मासे इ. खाल्ल्यानेही केशविकार होतात.
• खारट अतिप्रमाणात खाल्याने केशविकार लगेच होतात.

● अस्थि व केश :-
अस्थिधातू बिघडल्यामुळे होणाऱ्या रोगांमध्ये केशरोगांचा समावेश होतो असे ग्रंथकर्ते स्पष्टपणे सांगतात म्हणून केशर रोगांची चिकित्सा करताना अस्थि धातूचा विचार प्रामुख्याने करावा लागतो. ‘केश’ हा ‘पितृज’ भाव विशेष – वडिलांचा वारसा म्हणून हा घटक आपल्या शरीरात निर्माण होतो.वातकर अन्नपदार्थ खाल्ल्याने व ‘वात’ वाढल्याने,अस्थि धातू बिघडतो. …

● मज्जा धातू व केश :-
•विरुद्ध स्वरूपाच्या आहार-विहाराने मज्जा धातू बिघडतो. उदा. दूध व फळे एकत्र खाणे .
मज्जा म्हणजे मस्तु लुंग मस्तिष्क असेही शास्त्रकार म्हणतात. त्यामुळे Anxiety- चिंता,क्रोध भय यामुळे केस गळतात हे गळणारे केस थांबता थांबत नाहीत त्यासाठी मज्जेवर कार्य करणाऱ्या औषधांची गरज असते.

केशरोगांची चिकित्सा:-
● अति प्रमाणात केस गळणे अकाली केस पिकणे असेल तर अशावेळी रसायन औषधांची गरज असते. गोक्षुर +आवळा+ गुळवेल, मध व तुपासोबत नियमित सेवन करणे यामुळे केस घनदाट होतात केस काळे होतात केशव भूमी केसांची मुळे घट्ट व स्वच्छ होतात कोंडा नाहीसा होण्यास मदत होते.
● काळे तीळ + आवळा+मका(भृंगराज) एकत्र घेतल्याने केस काळे होतात व ती व्यक्ती दीर्घजीवी होते.
● केस काळे करण्यासाठी- बेहडा+भृंगराज+निर्गुंडी+कुरंट यांचा उत्तम उपयोग होतो.
● दारूणक – Dandruff कोंडा
• केस धुण्यासाठी – • त्रिफळा काढा, शिकेकाई व संत्र्याची साल यांचा वापर करावा. •रात्री झोपताना केशमुळाशी एरंड तेल लावावे, • सकाळी शिकेकाई २ चमचे+ बोरॅक्स पावडर पाव चमचा केस मुळाशी लावून पाऊण तासाने स्नान करावे.
• मोरावळा व आवळ्याचे चूर्ण किंवा रस दररोज घेणे.
•खूप जुनाट आजार असल्यास लावण्यासाठी निंबकरंज तेल+ कापूर आणि आभ्यंतर औषध- ‘मेदोपाचक’+कासीस भस्म वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार घेणे.
● खालित्य – केस गळणे.
Typhoid नंतर, प्रसूति नंतर, चिंतेमुळे जास्त केस गळतात. यावर प्रकृतीनुरुप – आवळा, ब्राह्मी,भृंगराज वडाच्या पारंबी चे चूर्ण यांचा वापर करावा.

● पालित्य – केस पिकणे कुपोषणामुळे ही असू शकते.
• खोबऱ्याचा अधिक वापर खाण्यात असावा.
• लोखंडी पात्रात त्रिफळा +मेहंदी+ कारल्याचा रस घेऊन रात्रभर मिश्रण तसेच ठेवणे दुसऱ्या दिवशी सकाळी लावणे आठवड्यातून २ वेळा.
• जास्वंदाच्या फुलाचा रस व मध यांचे नस्य करणे.
• इंद्रलुप्त:-(चाई पडणे) जास्वंदाची फुले गोमूत्रात वाटून त्याचा लेप लावणे
• इंद्रलुप्ता वर परिजातक बियांच्या लेप लावावा.
• टक्कल पडले असल्यास कडू पडवळाच्या पानांचा रस लावावा.
याशिवाय शास्त्रोक्त पद्धतीने आज औषधोपचार व पंचकर्म जीवनशैली आहार यांचा समन्वय साधून केसांचे आरोग्य दीर्घकाळ चांगले राखता येईल.

वै. सुहास शिंदे

मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
📱7350314444

The post केशविकार ( केसांचे आजार ) आणि आयुर्वेदीय उपचार appeared first on Manomay.

मलावष्टंभ(constipation) – भाग 2 [औषधी चिकित्सा]

१) ताजे आवळे: –
रोज दोन ते तीन ताजे चांगले पक्व झालेले अर्थात पिकलेले आवळे सकाळी चावून खावेत. किंवा शिजवून खावेत त्यामुळे पोट साफ होते. यकृताचे कार्य सुधारून भूक लागते, अन्न पचन होते. आवळे पौष्टिक,कांती वाढवणारे , बल्य व रसायन असे आहे. याच्या नियमित सेवनाने वार्धक्याचा नाश होतो. यामुळे त्रास काहीच होत नाही उलट आग कमी होते, रक्तस्त्राव थांबतो. आवळा पित्त कमी करतो व रक्तातील अतिरिक्त साखरही कमी करतो

२) बाहावा मगज: –
20 ग्रॅम बाहवा मगज १ कपभर गरम पाण्यात रात्रभर भिजत ठेवावा. सकाळी त्याच पाण्यात कुस्करून ते पाणी गाळून प्यावे. रोज सकाळी अनशापोटी घ्यावे. बहावा अत्यंत शीत(थंड), मृदू, व गोड औषध आहे. यामुळे आतड्याला कोणतीही इजा न पोहोचता पोट साफ होते. मलबद्धतेमुळे पोटात व छातीत होणारी आग सुद्धा यामुळे कमी होते.

३) एरंड तेल: –
एरंड तेल एक- दोन चमचे पोटात घेतल्यास पोट साफ होते.
त्यापेक्षा अधिक घेतल्यास मोठमोठे पाण्यासारखे जुलाब होतात.
मलसंचयाचा परिणाम म्हणून कंबर दुखी, पाठ दुखी, सांधेदुखी ही वाताची लक्षणे असताना एरंडेल तेलाचा जरुर वापर करावा.
पोटात आग, चक्कर येणे, घेरी येणे, अति तहान लागणे अशी लक्षणे असताना एरंड तेल घेऊ नये. एरंड तेल घेतल्याने फार जुलाब झाल्यास त्यावर तूप व गरम भात खावा म्हणजे जुलाब थांबतात.

४) सोनामुखी :-
सोनामुखी चूर्ण दोन ग्रॅम सकाळी साखरेच्या पाण्यासोबत घ्यावे. यामुळे ४-५ तासांनी चांगले मोठे जुलाब होतात. सुरुवातीला मलाचे खडे पडतात, मग शौचावाटे पित्त पडते व नंतर कफही पडतो.
सोनामुखी तीव्र विरेचक आहे यामुळे पोटात कळा व मुरडा येतो. त्यावर तूप व गूळ एकत्र करून खावे. सोनामुखी दीर्घ काळ घेऊ नये व वैद्यकीय सल्ल्यानेच घ्यावी.

५) निशोत्तर :-
पाच ग्रॅम निशोत्तर चूर्ण साखर पाण्यासोबत घ्यावे त्यामुळे पाण्यासारखे पातळ जुलाब होतात.
पिवळ्या रंगाचे पित्त शौचावाटे बाहेर पडते पक्वाशयात मलसंचय जास्त झाल्यास निशोत्तराचा वापर करावा.
यकृताचे कार्य मंदावल्यामुळे पित्ताची उत्पत्ती कमी होत असेल तर यकृताला उत्तेजित करून पित्र स्त्राव निर्माण करण्याचे काम निशोत्तर करते व त्यामुळे यकृताचे कार्य सुधारते.
छातीत व पोटात आग, जळजळ डोकेदुखी, डोक्या नंतर पोट दुखणे या पित्तप्रधान लक्षणांत निशोत्तर वापरावे.

६) सुरवारी हिरडा :-

– दीर्घकालीन मलावरोधात व मलसंचयाचा परिणाम म्हणून जे दुष्परिणाम शरीरावर होतात, त्यावर सुरवारी हिरडा हे सर्वोत्कृष्ट औषध आहे.
५ ते १० ग्रॅम चूर्ण पाण्याबरोबर
रात्री द्यावे.१० ते १२ तासांनी पोट साफ होते. हिरडा अनेक दिवस किंवा रोज घेतला तरी शरीराला काहीच त्रास होत नाही .उलट हिरड्या मुळे भूक लागते,
अन्न पचन होते .पोट साफ होते. रक्तवाहिन्या निरोगी राहतात व सर्व शरीराला भरपूर रक्तपुरवठा होतो त्यामुळे अखंड तारुण्य राहते. वार्धक्य येत नाही व दीर्घकाळापर्यंत जगता येते .

सुरवारी हिरडा वापरण्याच्या काही विशिष्ट अवस्था –

i) पचन मार्गाची शिथिलता :-
अन्नपचन नीट होत नाही.
शौचाला कधी पातळ होते तर कधी खडा होतो अशावेळी हिरडा चूर्ण रोज रात्री तूप व मधा सोबत घेणे.

ii) मेदोवृद्धी – १० ग्रॅम हिरडा चूर्ण सकाळी व संध्याकाळी मध व पाण्यासोबत घेणे.

iii) Liver ला सूज येणे, Ascitis – पोटात पाणी होणे, सूज येणे, रक्त कमी होणे व कावीळ यावर उपयुक्त

iv) हृद्रोग – हिरडा सहाणेवर उगाळून मधासोबत चाटवावा. ६ महिने घेणे .

V) मूळव्याध – मूळव्याधीवर एरंडतेलात तळलेल्या हिरड्याचे चूर्ण कोमट पाण्यासह रात्री झोपताना घ्यावे.

Vi) अंगास खूप घाम येणे व नाक वाहणे.

Vii) मानसिक अस्वास्थ्य.

वरील सर्व औषधे रुग्णाचे बल, काल , प्रकृतीनुसार वापरायची असतात. म्हणून वैद्यकीय सल्ल्यानेच घ्यावीत.

मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
Contact: 7350314444

The post मलावष्टंभ(constipation) – भाग 2 [ औषधी चिकित्सा ] appeared first on Manomay.

Post Covid Pulmonary Fibrosis & Ayurvedic Management.

● ‘ पल्मोनरी फायब्रोसिस’ हे ‘ पर्मनेंट पल्मोनरी आर्किटेक्चर डिस्टाॅर्शन ‘ म्हणजेच ‘फुफ्फुसांचे कार्य बिघडणे'(Lung Dysfunction) शी निगडित असलेली समस्या आहे .
●कोरोनाच्या संक्रमणा नंतर फुफ्फुसांवर तीव्र परिणाम होण्याची शक्यता असते .हा आजार उद्भल्यास रुग्णास श्वास घ्यायला त्रास होतो. अनेकदा लक्षणांची कारण कळून येत नाही.
●आधुनिक शास्त्रानुसार या आजारापासून बचाव म्हणजे कोरोनाची लागण होऊ न देणे हे आहे. अद्याप या विषाणूचा उपचार करण्यासाठी कोणतेही प्रभावी औषध नाही ,म्हणूनच सौम्य लक्षणे दिसत असतानाच आजार वाढण्याआधी वैद्यकीय सल्ल्याने उपचार घ्यावेत.

●कोविड झाल्यानंतर -थोडे चालले की दम लागणे, धाप लागणे, थकवा जाणवणे, थोडे काम केले की लगेच थकवा येणे, उत्साह नाहीसा होणे, चिडचिड होणे, मानसिक ताण तणाव लवकर येणे, सहनशक्ती कमी होणे ही लक्षणे व्यक्तीनुरुप कमी अधिक प्रमाणात दिसून येतात. ‘ फुप्फुसांची कार्यशक्ती ‘ कमी होणे हे यामागे प्रमुख कारण आहे. कोविडच्या संसर्गात फुफ्फुसांच्या पेशींची रचना बिघडून कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो, हेच ते ‘Pulmonary Fibrosis’
यामुळे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी Post Covid- मध्ये आयुर्वेदीय उपचार घेतल्यास ‘Pulmonary Fibrosis’ आणि त्यामुळे निर्माण झालेल्या लक्षणात खूप चांगला आराम मिळू शकेल. रसायन चिकित्सा तसेच अपुनर्भव चिकित्सा अशा उपचार पद्धतीचा आयुर्वेद शास्त्रानुसार या अवस्थेत उपयोग होतो.

● च्यवनप्राश’- सर्व प्रकारचा खोकला (कास), दम लागणे (श्वास) या सर्वांचा विनाश नियमित च्यवनप्राश’ सेवन केल्याने होतो.
• क्षत:- उर:क्षत फुप्फुसांमध्ये झालेली जखम,बिघडलेली रचना, झालेली हानी भरून निघते.
-• उरोरोग – फुफ्फुस संदर्भातील सर्व आजारांत च्यवनप्राश उपयुक्त आहे.
• Post Covid मध्ये आलेला थकवा, दौर्बल्य यामुळे कमी होते
•बुद्धी स्मृती एकाग्रता यावर उत्तम असल्याने शारीरिक व मानसिक स्थैर्य मिळते.

●‘ स्निग्धैरादौ स्वेदैरुपाचरेत:– (चरक संहिता)
हिक्का (उचकी), श्वास (दमा), यांमुळे फुफ्फुसांची झालेली हानी या विकारात सर्वप्रथम सैंधव मीठ आणि गाईचे तूप किंवा तिळाचे तेल एकत्रित करून गरम करणे व छातीला पुढे व मागे त्याने मसाज करणे हा आहे.
स्नेहोपचार हे झाल्यानंतर गरम पाण्याचा शेक किंवा पुरचुंडीचा शेक त्याठिकाणी देणे. यामुळे प्राणवह स्रोतसांची ( Respiratory Tract System ) ची छिद्रे मृदु होतात, त्यामुळे फुफ्फुसांत जो घट्ट कफ Covid infection मुळे जमा झालेला आहे चिकटलेला आहे तो पातळ होऊन बाहेर पडण्यास मदत होते. यामुळे विलोम झालेला वायू अनुलोम होतो, म्हणजेच वाताची गती प्राकृत होते, आणि रुग्णास बरे वाटते, दम लागण्याचे प्रमाण कमी होते.

● Post Covid मध्ये बरेच दिवस ‘ कोरडा खोकला’ (शुष्क कास) दिसून येतो यामध्ये ‘ एलादि वटी’ खूप उपयुक्त आहे.पुष्कळ दिवस दम लागणे, ताप येणे, उचकी येणे, थुंकीतून रक्त येणे, पार्श्व शूल- बरगड्या मधील स्नायूंचे दुखणे वारंवार खोल खोकल्याने हा त्रास होतो ,या सर्वांमध्ये उपयुक्त आहे.

● फुफ्फुसांचे बल उत्तम राहण्यासाठी ‘ लक्ष्मी विलास रस’ ‘ महालक्ष्मी विलास रस ‘ ‘श्वास कास चिंतामणी’ ‘ शृंगाराभ्र रस’ यापैकी व्यक्ती व प्रकृतीनुसार औषधांचे, आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्याने काही दिवस सेवन करावे.(Pulmonary Fibrosis मध्ये खूप उपयुक्त अशी औषधे आहेत.

● प्राणायाम ,योगा, खोल श्वासांचे योग ,दीर्घ श्‍वसन ,अनुलोम-विलोम, कपालभाती, ध्यानधारणा यामुळे फुप्फुसांची कार्यशक्ती वाढते.

●पथ्य पालन कोविड होऊन गेल्यानंतर ही काही दिवस पथ्य पाळणे फुप्फुसांची कार्यक्षमता चांगली ठेवण्यासाठी करणे गरजेचे आहे यामध्ये प्रामुख्याने अभिष्यंदि आहार(कफ दोष वाढविणारा आहार) दही, उडीद असे पदार्थ टाळावेत.
•तसेच विरूद्ध आहार
milk Shake, व इतर पदार्थ.
• शीतोष्णक्रमसेवनात – म्हणजे थंड पाणी पिऊन त्यावर गरम चहा /दूध घेणे, अर्धा तास ac मध्ये बसून बाहेर जाणे पुन:परत लगेच ac च्या वातावरणात बसणे या क्रियेमुळे दोषांचे असंतुलन होऊन कफ वाढून, फुफ्फुसांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
●’Pulmonary Fibrosis’झाल्या नंतर दिसून येणारी लक्षणे आयुर्वेदात वर्णित उरःक्षत या व्याधी प्रमाणे आहे. त्यामुळे यातील पथ्य पाळल्यास Covid नंतर दिसून येणारे या आजारांपासून लवकर मुक्ती मिळू शकते.
● पथ्य – द्राक्ष ,मनुके, कोहळा, दुधी भोपळा, दूध-तूप ,मूग जुने तांदूळ, ज्वारी ,खजूर, असा सात्विक आहार असावा.
● अपथ्य– तेलकट, तुपकट, उष्ण,फरसान व बेकरीचे पदार्थ, शिळे अन्न, थंड पदार्थ ,कृत्रिम पेय, दही आंबवलेले पदार्थ टाळावेत.
●ताकदीच्या बाहेरचे काम, जास्त बोलणे ,प्रदूषण ,खराब वायूशी संपर्क,ही कारणे टाळावीत .शक्य असल्यास हवापालट करावा .ताप सर्दी खोकला येऊ देऊ नये.
●सात्विक आहार ,भरपूर विश्रांती, किमान श्रम व शक्य तेवढे म्हणून या सर्वांचे उत्तम स्वास्थ्यासाठी पालन करावे.

वै. सुहास शिंदे

मनोमय आयुर्वेद व पंचकर्म सेंटर
www.manomayhealthcare.com
शिवाजी चौकाजवळ, लांडेवाडी, भोसरी, पुणे.
📱7350314444

The post Post Covid Pulmonary Fibrosis & Ayurvedic Management. appeared first on Manomay.